مال اخيه ؟ 3 . عن انس : ان النبى صلى الله عليه و آله نهى عن بيع ثمر النخل حتى تزهو ، فقلنا لأنس : ما زهوها ؟ قال : تحمر و تصفر . ارأيتك ان منع الله الثمرة بم تستحل مال اخيك ( 1 ) ؟ اكنون مىگوييم در قرضهاى توليدى اگر به طريق قرض ربوى عمل شود ظلم است ، زيرا ممكن است مالالتجاره قابليت جرّ نفعش به فعليت نرسد و اخذ ثمن در قبال اين قابليت وقتى صحيح است كه به فعليت برسد ولى اگر به طريق مضاربه عمل شود محذورى ندارد . خلاصه آنكه ربا حرام است ، زيرا از دو حال خارج نيست : يا در قبال منافع بالفعل است و يا در قبال منافع بالقوه . اولى فقط در قرض مصرفى مقصود است و اصطناع معروف ايجاب مىكند تحريم ربا را ، و دومى كه در قرضهاى توليدى مقصود است وقتى مىتوان در قبالش اخذ ثمن كرد كه آفت غير ارادى به آن متوجه نشود و خلاصه به شكل مضاربه صحيح است . آنچه بيان كرديم در مورد غير پول است و اما پول چون مقصود بالغير است ، حكمش حكم همان غير است . . وجهى كه در الميزان براى حرمت ربا ذكر كرده است : 1 . يكى ( 2 ) ديگر از عللى كه براى حرمت ربا مىتوان ذكر كرد آن چيزى است كه در تفسير الميزان ( 3 ) اواخر جلد دوم آمده است . خلاصه اش اين است كه بشر به حكم فطرت براى ضرورت معاش خود كار مىكند و اشيائى ايجاد مىكند ، و به حكم فطرت آنچه را ايجاد كرده از آنِ خود مىداند ( مالكيت ) . انسان طورى است كه به تنهايى قادر به ايجاد همه حوايج خود نيست ، محتاج به تعاون و همكارى با ديگران است ( اصل مدنىّ بالطبع بودن انسان ) . در اجتماع

--> ( 1 ) . روايات از صحيح مسلم ، ج 10 ، ص 216 ، باب الجوائح نقل شد . ( 2 ) . [ در يادداشتها از اين قسمت به بعد مطالب به خط خود استاد است . ] ( 3 ) . رجوع شود به صفحه 332 همين يادداشتها .